Mu gihe isi ikomeje kwibaza ku hazaza h’ubufatanye mpuzamahanga mu bya gisirikare, Umuryango w’Ubumwe bw’u Burayi, EU, wafashe icyemezo gikomeye cyo gukomeza gushyigikira ibikorwa by’ingabo z’u Rwanda, nubwo Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ziherutse gufata ibihano bifitanye isano n’inkunga zagenerwaga izi ngabo.
Iki cyemezo kije gikurikira indi myanzuro n’ibiganiro bimaze iminsi hagati y’impande zitandukanye, by’umwihariko ku ruhare rw’ingabo z’u Rwanda mu kurwanya iterabwoba mu ntara ya Cabo Delgado, aho zimaze imyaka igera kuri itanu zifasha kugarura umutekano.
Amakuru aturuka mu nzego zifite aho zihuriye n’iki kibazo agaragaza ko hari uburyo bushya buri gutekerezwaho kugira ngo inkunga ya EU ikomeze kugera ku ngabo z’u Rwanda, nubwo hari ibihano bya Amerika.
Muri ubwo buryo, harimo ko amafaranga yatangwa na EU ashobora kunyuzwa muri Leta ya Mozambique, ubundi iki gihugu kikayaha u Rwanda mu buryo bungana n’ayo rwahabwaga mbere. Ibi byafasha gukomeza ibikorwa byo kurwanya iterabwoba, bitabangamiwe n’ibihano byashyizweho na Amerika.
Iyi gahunda igaragaza uburyo ibihugu n’imiryango mpuzamahanga ishobora gushaka inzira zindi zo gukomeza ubufatanye, nubwo haba hariho imbogamizi za politiki n’amategeko ku rwego mpuzamahanga.
Kuva muri Nyakanga 2021, ingabo z’u Rwanda ziri mu butumwa bwo gufasha Mozambique guhangana n’umutekano mucye watewe n’umutwe w’iterabwoba wa Ansar al-Sunnah. Mu myaka hafi itanu ishize, izi ngabo zashoboye gusenya ibirindiro bikomeye by’uyu mutwe, kugarura abaturage mu byabo no gutuma ubucuruzi n’ishoramari byongera gusubukurwa.
Ibi byatumye Cabo Delgado itangira kongera kugira icyizere cy’umutekano, cyane cyane ku mishinga minini y’ubukungu, irimo iy’ingufu za gaz kamere yari yarahagaze kubera umutekano mucye.
Nubwo ibyo bikorwa byatanze umusaruro, inkunga ya EU ya miliyoni 20 z’Amayero yari ishyigikiye ubu butumwa biteganyijwe ko izarangira muri Gicurasi 2026, nk’uko byatangajwe n’ikinyamakuru Bloomberg. Hari kandi n’indi gahunda ya EU izarangira muri Kamena 2026.
Ibi byateje impungenge ku hazaza h’ubu butumwa, cyane ko Leta y’u Rwanda yigeze kugaragaza ko ishobora gukura ingabo zayo muri Mozambique mu gihe nta nkunga irambye ibonetse cyangwa zikomeza kunengwa aho guhabwa agaciro.
Gusa, n’ubwo iyi nkunga ifite akamaro, ntirenga 10% by’ingengo y’imari u Rwanda rukoresha muri ibi bikorwa, bigaragaza ko umutwaro munini wose uhetswe n’u Rwanda ubwarwo.
Mu rwego rwo gukomeza ubufatanye, hari uburyo bushya buri gutekerezwaho aho inkunga ya EU ishobora kunyuzwa muri Mozambique, ubundi iki gihugu kikayishyikiriza u Rwanda. Ibi byatuma ibikorwa byo kurwanya iterabwoba bikomeza, nubwo hari ibihano bya Amerika.
Iyi mikorere igaragaza uburyo ibihugu bishobora gushaka inzira zo gukomeza inyungu zabyo, nubwo haba hari igitutu cya politiki ku rwego mpuzamahanga.
Perezida wa Mozambique, Daniel Francisco Chapo, yavuze ko nubwo ubu butumwa bufite igihe bwagenewe kurangirira, nta gihamya ifatika iragaragaza ko buzahagarikwa burundu.
Yavuze ko ubutumwa nk’ubu bugira itangiriro n’iherezo, ariko kugeza ubu buracyakomeje, kandi hashobora gufatwa icyemezo cyo kubwongera igihe. Yashimangiye ko igihe cyose impande zombi, u Rwanda na EU, zizafata icyemezo, Mozambique izabimenyeshwa kandi ikabigeza ku baturage.
Yanagaragaje ko n’iyo ubu butumwa bwarangira, igihugu cye cyifuza gukomeza gukorana n’abo bafatanyabikorwa kugira ngo hatabaho icyuho cy’umutekano cyatuma iterabwoba ryongera kwiyubaka.
Ku ruhande rwa EU, umuvugizi wayo mu bijyanye na politiki n’umutekano, Anouar El Anouni, yatangaje ko ibiganiro bikomeje hagati y’uyu muryango na Mozambique hagamijwe kureba uko inkunga yakomeza gutangwa.
Yanasobanuye ko ku bijyanye n’ingabo z’u Rwanda, icyemezo cyo gukomeza cyangwa guhagarika ubutumwa kizaterwa n’amasezerano hagati y’u Rwanda na Mozambique yashyizweho kuva mu 2021.
Ibi byose biri kuba mu gihe hagaragara itandukaniro rikomeye hagati ya EU na USA ku bijyanye n’uko ibikorwa bya gisirikare bishyigikirwa.
Mu gihe USA yashyizeho ibihano bigamije gushyira igitutu ku Rwanda, EU yo ikomeje kureba inyungu z’umutekano n’iterambere mu karere, igahitamo gukomeza ubufatanye.

