Mu mateka ya politiki y’u Rwanda, ikibazo cyakomeje kugibwaho impaka ni ukumenya niba ubutegetsi bwa Perezida Juvénal Habyarimana bwaratunguwe n’itangizwa ry’urugamba rwo kubohora igihugu rwatangijwe na RPA-Inkotanyi ku wa 1 Ukwakira 1990, cyangwa niba hari amakuru yari yarabonetse mbere y’icyo gihe.
Hari abagiye bavuga ko Leta ya Habyarimana yatewe ititeguye, bityo igatangira guhungabana mu buryo butunguranye. Ariko hari inyandiko zagiye zigaragara zerekana ko inzego z’ubutasi zari zaratangiye gutanga impuruza mbere y’uko imirwano itangira.
Imwe mu nyandiko zikomeye zavuzwe cyane ni iy’ibanga yanditswe na Pascal Simbikangwa, wari ushinzwe iperereza n’ubutasi muri Mata 1990. Iyi nyandiko yari igenewe Perezida Habyarimana ubwe, kandi igaragaza amakuru arambuye ku mikorere, imbaraga n’imigambi ya RPA.
Muri iyo raporo, RPA ntiyagaragajwe nk’umutwe woroheje w’abarwanyi bake badafite gahunda. Ahubwo yerekanwaga nk’umutwe wateguraga ibikorwa byawo mu buryo bufite icyerekezo cya gisirikare n’icya politiki, ufite abayobozi bakomeye n’abawushyigikiye mu karere no hanze yako.
Ibi byagaragazaga ko inzego z’umutekano zari zifite amakuru ku rwego rwo hejuru ku bijyanye n’uko uwo mutwe wari uri kwisuganya. Raporo yanagaragazaga impungenge zikomeye ko hashoboraga kuba igitero ku gihugu, kandi igatanga ibitekerezo by’ingamba zo kuwukumira.
Muri izo ngamba, hagaragaragamo igitekerezo cyo gucengera uwo mutwe, kuwucamo ibice, cyangwa gukoresha amayeri arimo na ruswa mu kuwusenya. Ibi byerekana ko ubuyobozi bwari buzi neza ko uwo mutwe utari uwo gufatwa nk’uworoheje.
Iyo usomye ibi bikubiye muri iyo nyandiko, biragoye kwemera ko itangizwa ry’urugamba ryo kubohora igihugu rwaratunguranye mu buryo bwuzuye. Ahubwo bigaragaza ko hari impuruza zatanzwe kare, ndetse zikanashyikirizwa ubuyobozi bukuru bw’igihugu.
Ikibazo cy’ingenzi rero si ukumenya niba amakuru yari ahari, ahubwo ni ukumenya niba yarafatiweho ibyemezo bikwiye. Amateka agaragaza ko nubwo hari impuruza zatanzwe, Leta yakomeje kugendera ku murongo wa politiki wari usanzweho, itihutira gukora impinduka zikomeye mu miyoborere no mu mikorere y’inzego z’umutekano.
Hari abasesenguzi bagaragaza ko muri icyo gihe, ubutegetsi bwibanze cyane ku guhangana n’abatavuga rumwe na bwo imbere mu gihugu, aho gushyira imbaraga mu gusuzuma impamvu zatumye impunzi z’Abanyarwanda zishyira hamwe zigashinga Front Patriotique Rwandais n’ingabo zayo za RPA.
Ibi bituma ijambo “gutungurwa” rigibwaho impaka. Niba Umuyobozi Mukuru w’iperereza yandikiraga Perezida amumenyesha ko hari umutwe uri kwisuganya ufite imigambi isobanutse, biragoye kuvuga ko nta makuru yari ahari.
Hari n’abavuga ko kuba Leta yaratekereje ku buryo bwo gukoresha ruswa n’amayeri mu gusenya uwo mutwe byerekana ko yawubonaga nk’imbaraga zikomeye kandi zishobora guhungabanya ubutegetsi.
Inyandiko nk’iya Simbikangwa ifite akamaro kanini mu gusobanukirwa amateka, kuko igaragaza uko inzego z’umutekano zabonaga ibintu mbere y’uko intambara itangira. Ifasha no gusubiza ibibazo byakomeje kuvugwaho byinshi mu myaka yakurikiyeho.
Nubwo bimeze bityo, amateka yerekana ko kugira amakuru y’ubutasi bidahagije. Icy’ingenzi ni uko ayo makuru asesengurwa neza kandi agafatirwa ibyemezo bifite icyerekezo. Iyo ibyo bitabaye, impuruza zishobora guhinduka inyandiko zisigara mu bubiko, aho kuba ibikoresho byo gukumira ibibazo.
Ku wa 1 Ukwakira 1990, urugamba rwatangiye ku mugaragaro. Ariko ibimenyetso byari byaratanzwe mbere yaho byerekana ko hari umwuka w’impinduka wari umaze igihe ugaragara.
Bityo, kuvuga ko ubutegetsi bwa Habyarimana bwatunguwe burundu n’urugamba rwa RPA-Inkotanyi bisa n’ibisaba kongera gusuzumwa mu mucyo w’inyandiko zari zaratanzwe mbere.
Isomo rikomeye rivamo ni uko amateka atubwira ko amakuru y’ubutasi aba afite agaciro gusa iyo afatiweho ingamba ziboneye. Iyo atitaweho, ashobora gusiga igihugu mu bibazo byari bishoboka gukumirwa.
Ikibazo gisigaye mu mateka ni ukumenya impamvu ayo makuru atifashishijwe mu gufata imyanzuro mizima yatuma ibibazo byari bihari bikemuka, bigafasha mu gukumira intambara yatangiye mu Ukwakira 1990.
Izi mpaka zakomeje kugaruka mu biganiro by’amateka y’u Rwanda, aho abashakashatsi n’abasesenguzi bakomeza gusuzuma uruhare rw’inzego z’ubuyobozi n’iz’umutekano muri icyo gihe cy’ihindagurika rikomeye ryagejeje igihugu ku ntambara.
Tubibutse ko mushobora gukomeza kudukurikirana ku mbuga nkoranyambaga.
Kanda hano udukurikirane kuri Facebook, Hano udukurikirane kuri WhatsApp
